प्रेम म्हणजे

Valentine Day जवळ आला की एकूणच सगळीकडे प्रेम, त्याच्याशी निगडित गोष्टी दिसायला लागतात. मग त्या tv serials असो किंवा advertisements किंवा gift galleries… सगळ्याच गोष्टी Valentine Day जवळ आल्याची वर्दी देत असतात. Valentine Day साजरा करावा अथवा नाही, पाश्चात्य संस्कृती की भारतीय संस्कृती या वादांमध्ये न अडकता केवळ प्रेमावर लिहायचा मूड होता. म्हणून हा लेख...direct दिल से…

लहानपणापासून आपण बऱ्याच मूर्त-अमूर्त गोष्टी शिकत असतो. त्यात बऱ्याच अंशी जगण्यासाठी आवश्यक अशा skills चा समावेश असतो. आपण कधी चुकतो आणि त्यातून शिकतो तर कधी स्वतः न चुकता इतरांच्या चुकांमधुन शिकतो. पण या सगळ्यात आपण भावना ओळखणं शिकत नाही. कारण त्यांची गणती skills मध्ये होत नाही. कोणी म्हणतं ते उपजतच असतं. आज स्वतः पालक झाल्यावर जाणवतं की भावना योग्य रित्या ओळखायला शिकवलं तर मुलांचं बरंचसं मानसिक द्वंद्व कमी होऊ शकतं. असो…तर मुद्दा हा आहे की जसे आपण वयाने मोठं होत जातो तसे आनंद, दुःख, राग, दया, माया या भावना आपण समजू लागतो आणि express ही करु लागतो. पण जे शिकवले जात नाही ते म्हणजे 'प्रेम'. या अमुक अमुक गोष्टी म्हणजे प्रेम असे कोणीही आपल्याला कधी शिकवत नाही. त्यामुळे कळत्या पण अभ्यासाच्या वयात नसत्या गोष्टी नकोत डोक्यात या विचाराने 'प्रेम' हे backseat घेतं. आताच्या काळात कदाचित संदर्भ बदलले असतील कारण एकूणच मुलांचं exposure प्रचंड वाढलं आहे. पण आपण वयात येताना गोष्टी खूप वेगळ्या होत्या...साध्या होत्या.

तेव्हाही प्रेम तसे cinematic च होतं. आपल्या मनातल्या त्या भावना ओळखणं हे तसं कठीण जायचं. इंग्रजीमध्ये प्रेमाला बरेच फाटे फुटलेले असायचे...crush, attraction, infatuation, like, love असे काहीसे. मराठीमध्ये मात्र प्रेम म्हणजे फक्त कोणीतरी 'आवडणं' एवढंच असायचं. आपल्या वेळी teenage concept नव्हती. पण १४-१५ व्या वर्षी हळूहळू कोणी थोडं special वाटायला लागलं की जाणवायचं…हे काहीतरी वेगळं आहे आणि adolescence stage सुरू झाल्याचं लक्षात यायचं. कोणाचं तरी आजूबाजूला असणं आपोआपच चेहऱ्यावर एक चमक घेऊन यायचं. संवाद होईलच असं जरुरी नसायचं. त्या व्यक्तीला आपल्या भावना कळाव्यात असे compulsion ही नसायचं. फक्त ती व्यक्ती रोज दिसावी, नेहमी हसावी, कधीतरी आपल्याशी थोडं बोलावी आणि अगदीच नाही तर फक्त नजरानजर व्हावी एवढीच काही ती प्रेमाची परिभाषा असायची. पुढे जसजसे मोठे होत गेलो तशी हि परिभाषा थोडी रुंदावत गेली. ऐन उमेदीच्या काळात कॉलेज मधील मुला मुलींमधली मैत्री ही मूळातच नवीन कल्पना होती. मैत्री ही gender specific नसते हा साक्षात्कार त्याकाळात नव्याने झाला. Professional studies च्या race मध्ये आपली नेमकी स्वप्नं काय ते ओळखून, त्यांना सांभाळत पुढे पळताना एखाद्या समविचारी मित्राचा विशेष आधार वाटायचा. तासनतास गप्पा, त्यात रमताना जगाचा विसर, मनातल्या भावना त्या मित्र/मैत्रिणीला सांगाव्यात की नाही हे द्वंद्व, सांगितले तर मैत्री तुटेल का ही भिती...असं काहीसं प्रेम असायचं ते. प्रेम कमी आणि मैत्री जास्त. कारण त्याचं/तिचं दुसऱ्या कोणाशी सूत जुळत असेल तर मदत करायलाही मागे पुढे न पाहणारं निर्व्याज प्रेम असायचं ते. काही निवडक लकी लोकांना मैत्रीमध्ये त्यांचं प्रेम सापडायचं आणि इतरांना विरहगीतांच्या शब्दांमध्ये…'हम लबोंसे कह ना पाए उनसे हाल-ए-दिल कभी...और वो समझे नही ये खामोशी क्या चीज है' यात जगण्याचं सगळ्यात मोठं सत्य लपलेलं असायचं. पुढे आयुष्याचा जोडीदार निवडायची वेळ आली आणि arrange marriage च्या process मध्ये प्रेम वगैरे परत backseat वर गेलं. वेळच नाही मिळाला प्रेमात पडायला असं स्वतःला समजावत आता लग्न करून बघू प्रेमात पडता येतेय का असं काहीसं ते होतं. ठरवून प्रेमात पडता येत नाही पण जेव्हा प्रेमात पडतो तेव्हा काहीच ठरवता येत नाही हे कळलं. तोपर्यंत आपल्याला कोणीतरी आवडणं हे प्रेम असायचं. आता आपण कोणालातरी आवडणं हेही प्रेमच असतं हे लक्षात आलं. कुणी म्हणेल प्रेमात पडावं असं कोणी आयुष्यभराचा जोडीदार म्हणून मिळालं की झालं...प्रेम पूर्णत्वाला पोहोचलं. पण तसं नाही होत. उलट प्रेमाच्या कक्षा रुंदावतच जातात. कोर्टशिपच्या दिवसात गुलाबीसर वाटणारं प्रेम जेव्हा लग्न होऊन एका छताखाली राहायला लागतं तेव्हा त्यातले अजून कंगोरे डोळ्यासमोर येतात. प्रेम हे आवडण्या पलीकडे जाऊन एकमेकांना समजून घेणं, आधार देणं, जबाबदाऱ्या वाटून घेणं हेही असतं हे जाणवतं. एकमेकांची प्रत्येक गोष्ट एकमेकांना पटावीच असं काही नाही. आपापली individuality सांभाळून एक चांगली टीम बनून पुढे जाता येतं हे हळुहळू कळतं. वयानुरूप प्रेम अधिक परिपक्व होत जातं. एकमेकांना त्यांची space देताना प्रेम बंधनकारक न राहता मोकळं होत जातं. आणि प्रेमाचे असेच छोटे छोटे बारकावे जाणून घेण्यात आयुष्य पुढे सरकत जातं.

अशा या प्रेमाला आपण बऱ्याच वेळा गृहीत धरून चालतो. आजही आपण प्रेमाबद्दल बोलायचं म्हटलं तर हात आखडता घेतो. प्रेम व्यक्त करणं वगैरे गोष्टी आपल्याला तितक्याशा महत्वाच्या वाटत नाहीत. But...to tell you the truth...Life is too short to miss the chances. Valentine Day फक्त निमित्तमात्र आहे. मगाशी म्हटल्याप्रमाणे तो साजरा करावा का नाही हा भाग अलाहिदा. पण त्यानिमित्ताने का होईना आपलं प्रेम पुन्हा व्यक्त करण्यात काहीच हरकत नाही असं वाटतं.

So तुम्हाला आणि हा लेख वाचत असताना तुमच्या डोळ्यासमोर येऊन गेलेल्या सगळ्यांना Happy Valentine's day! 

-शुभदा