थांब ना रे तू...बाबा…

नाती, भावना हे तसे सुद्धा आवडीचे विषय लिहिण्यासाठी. त्यातही आज सगळ्यात जवळचं नातं आणि त्या नात्याशी निगडीत भावना मनात रुंजी घालत आहेत. लिहिलं तर खूप भावनिक होईल का असा विचार मनात डोकावत असतानाच लिहिलं तर मोकळं वाटेल हेही जाणवलं आणि मग त्यातून लिहिला गेला हा लेख…

मुलं आणि वडील यांच्या नात्याबद्दल लिहिताना हमखास ते मुलं आणि आई यांच्या नात्याशी compare केलं जातं. मुलं आईशी मोकळेपणानं बोलतात पण वडिलांशी अंतर ठेवून वागतात… मनातल्या गोष्टी सांगायला आई पण कठीण प्रसंग आला तर बाबा...या आणि अशा बऱ्याचशा गोष्टी. पण ही तुलना न करताही ही दोन्ही नाती आपापल्या जागी खास असतात. काळानुरूप या नात्यांमध्येही बरीच स्थित्यंतरं आली आहेत. आपलं आपल्या बाबांबरोबरचं नातं आणि आपलं आपल्या मुलांबरोबरचं नातं यात काही फरक प्रकर्षाने जाणवतात. आपण मोठं होत असताना 'प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत्' ही उक्ती अगदी खरी ठरायची. तोपर्यंत आणि अगदी त्यानंतर सुद्धा ती आदरयुक्त भीती कायम असायची...rather असते...अगदी शेवटपर्यंत. आपलं काही चुकलं किंवा चुकतंय असं वाटलं तरी बाबा आधी डोळ्यासमोर यायचे. आणि मग आपसूकच चुकणारं पाऊल बरोबर मार्गी लागायचं. बाबा म्हणजे शिस्त, बाबा म्हणजे धाक, बाबा म्हणजे heroच… कोणत्याही कठीण प्रसंगातून मार्ग काढू शकणारे. पालकांच्या अपेक्षांचं ओझं अंगावर वागवणारी मुलं सगळ्यांना दिसतात. पण आपल्या मुलांसाठी येणाऱ्या सगळ्या अडचणींवर मात करत कधी हार न मानणारे पालक सगळ्यांना दिसतीलच असं नाही. कळत नकळत आपणही आपल्या पालकांवर कधी हार न मानण्याच्या अपेक्षांचं ओझं टाकत असतो. आज पालक झाल्यावर या गोष्टी प्रकर्षाने जाणवतायत. आज जेव्हा लेकीला तिच्या बाबाशी खेळताना बघते तेव्हा जाणवतं की कदाचित आपल्या बाबांबरोबरचं नातं अजून वेगळ्या पद्धतीने निभावता आलं असतं. माझ्यासाठी 'अहो बाबा' होते, तिच्यासाठी 'अरे बाबा' आहे. माझ्या लहानपणी आदरयुक्त भीती होती, तिच्यासाठी ती निखळ मैत्री आहे. मला लहानपणी बाबा त्यांच्या कामामुळे कमी भेटायचे. माझ्या लेकीला माझ्यापेक्षा जास्त वेळ तिचा बाबा देतो. पण हे सगळं असूनसुद्धा बाबांबरोबरचं नातं हे आजही मनाच्या सर्वात जवळचं आहे.

लहान असताना रस्ता ओलांडताना पकडलेला बाबांचा हात...समुद्रात पाय बुडवून उभं असताना, पायाखालची वाळू सरकत असताना पडू नये म्हणून पकडलेला बाबांचा हात...पहिल्यांदा कॅमेरा हातात घेतला तेव्हा frame adjust करून देणारा बाबांचा हात...काही चांगलं केलं की पाठीवर शाबासकीची थाप मारणारा बाबांचा हात…नमस्कार केल्यावर आशीर्वाद म्हणून मायेने डोक्यावर फिरणारा बाबांचा हात...मोठं झाल्यावर escalator वर चढताना ते पडू नयेत म्हणून पकडलेला बाबांचा हात…वयाच्या पन्नाशीला computer शिकताना mouse हाताळताना पकडलेला त्यांचा हात...लग्न होऊन सासरी जाताना त्यांना घट्ट मिठी मारून रडताना, एकीकडे स्वतःचे अश्रू सावरत दुसरीकडे मला मायेने थोपटणारे बाबांचे हात...पुढे नातीमध्ये लेकीचं बालपण शोधत तिला अंगाखांद्यावर खेळवणारे त्यांचे हात...हॉस्पिटलमध्ये असंख्य tubes आणि pipes मध्ये वेधले गेले असतानासुद्धा मला पाहिल्यावर 'मी बरा आहे' हे सांगण्यासाठी किंचित उंचावलेला बाबांचा हात…त्यांच्या आजारपणाच्या काळात 'होईल सगळं ठीक' असं सांगण्यासाठी हातात घेतलेला त्यांचा हात आणि तेव्हा माझ्या मनाची घालमेल ओळखून मलाच धीर देण्यासाठी अलगदपणे माझ्या हातावरची पकड घट्ट करणारा त्यांचा हात...आणि ते गेल्यावर शेवटचा हातात घेतलेला त्यांचा थंड, निर्जीव झालेला हात...आयुष्यात हे सगळे क्षण आणि त्या निपचित हाताचे वजन मी शेवटपर्यंत विसरू शकणार नाही.

हे नातं, या आठवणी इतर दिवशीही तेवढ्याच खास असतात. पण Father's Day सारखे दिवस आले, की त्या उसळी मारून वर येतात. आणि मग सगळ्याच पाश्चात्य कल्पना वाईट नसतात असं वाटून जातं. Father's Day साजरा करावा की नाही हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक प्रश्न. पण तरीही आपल्याला इथपर्यंत पोहोचवण्यात ज्यांची पुण्याई कामी आली त्या आपल्या सगळ्यांच्या बाबांना आणि कालानुरूप नात्यांची बदलती रूपं आत्मसात करून पुढच्या पिढीचे मित्र 'बाबा' होण्याचं आव्हान पेललेल्या माझ्या सगळ्या मित्रांना आजच्या दिवशी भरभरून शुभेच्छा!

Happy Father's Day to all the lovely dads out there👍💓

-शुभदा अनंत मेथर

समुद्र…

अगदी लहानपणापासून माझं समुद्रावर भारी प्रेम. कोकणात थेट किनारपट्टीवर गाव. त्यामुळे लहानपणी मे महिन्याच्या सुट्टीत आमची समुद्र भेट ठरलेली असायची. सोनेरी वाळूचा विस्तीर्ण पसरलेला किनारा...त्यावर वाकडे वाकडे चालणारे छोटे खेकडे...कडेला नारळाची झोकावणारी उंच झाडं आणि समोर अफाट समुद्र... फेसाळणाऱ्या उंचच उंच लाटांचा अफाट, अचाट समुद्र. उजवीकडून डावीकडे मान फिरवली तरी न संपणारा. सूर्यास्ताच्या वेळी ते लालबुंद सूर्यबिंब स्वतःत विरघळवून टाकणारा...समुद्र…

अगदी लहान असताना बाबांचा हात धरून पाण्यात पाय बुडवायला जायला मज्जा यायची. लाटेचं पाणी ओसरताना पायाखालून वाळू सरकवून जायचे आणि बाबांच्या हातावरची पकड नकळतच अधिक घट्ट व्हायची. पायाखालून वाळू सरकत असेल तर बाबा आहेत सांभाळायला हा विचार तेव्हापासूनच घट्ट रुजला होता मनात. थोडं मोठं झाल्यावर दादाबरोबर वाळूचे किल्ले बांधायचा उपक्रम सुरू झाला. तेव्हा beach toys नव्हते त्यामुळे नारळाच्या करवंट्या, झाडाच्या काड्या अशी indeginous अवजारं घेऊन बांधकाम चालायचं. अंधार पडायला लागला की आमची स्वारी किल्ले सोडून घराकडे निघे आणि दुसऱ्या दिवशी जाऊन परत ते किल्ले शोधे. तेव्हा वाळूचे किल्ले क्षणभंगुर असतात हे कुठे माहीत होतं. पुढे मोठं होता होता समुद्राच्या रुपाइतकाच त्याचा आवाज जवळचा वाटू लागला. डोळ्यात देखण्या उसळत्या लाटा आणि कानात त्यांचा मोहिनी घालणारा आवाज यावर कित्येक तास काढू शकत होते मी. यापेक्षा romantic आयुष्यात काही असूच शकत नाही असं ठाम मत होतं माझं. काही शांत समुद्रही भेटले...ज्यांच्या लाटा किनाऱ्यावर धडकायच्या नाहीत तर फक्त किनाऱ्याला स्पर्श करून जायच्या. शाळेतल्या शिस्तशीर मुलांप्रमाणे…त्यात अवखळपणा नसायचा. मग काहीतरी चुकल्यासारखं वाटायचं. पण कोणत्या का रूपात होईना समुद्र दिसला असं स्वतःला समजावून मी पुढे निघायचे. कोलंबसाच्या गर्वगीतातल्या शेवटच्या दोन ओळी मनाच्या नेहमीच विशेष जवळच्या राहिल्या. शांत समुद्र दिसला की त्या आपोआप ओठावर यायच्या…'अनंत आमुची ध्येयासक्ती अनंत अन आशा किनारा तुला पामराला'...खवळलेल्या समुद्राला हे बोलायची कधी हिंमत नाही झाली पण. अंदमानच्या राधानगर किनाऱ्याची निळाई काही औरच होती...अगदी पुलंच्या निळाईची आठवण करून देणारी. त्यानंतर बरीच वर्षं समुद्र एक मित्र वाटायचा...कधी काळी भेटणारा पण अगदी कालच तर भेटलो होतो असे वाटून गप्पा मारणारा. कुठे माहीत होतं की हे समीकरण कधी काळी बदलणार होतं.

बाबा गेल्यानंतर काही दिवस सगळे विचार, भावना गोठल्यासारख्या झाल्या होत्या. मी धड रडले सुद्धा नव्हते ते गेल्यावर. भेटायला येणाऱ्या लोकांशी बोलत तर होते. पण विषय हाच...की गेल्या आठ महिन्यात बाबांनी कशी आणि किती झुंज दिली. बाबा त्या आठ महिन्यांच्या पलीकडे जाऊन सुदधा खूप काही होते. पण डोकं इतकं बधीर झालं होतं की त्यांच्या आठवणी कुठेतरी हरवल्या सारख्या झाल्या होत्या. कुठेतरी जाऊन कोणाकडे तरी मन मोकळं करावं असं वाटत होतं पण कसं ते कळत नव्हते. आणि एकेदिवशी मी ऑफिस मधून निघून मरीन ड्राईव्ह गाठले. कट्ट्यावर चढून बसले. कानात earphones सरकवले...मी फोन वर बोलतेय असं वाटावं म्हणून. आणि बोलायला सुरुवात केली. समोर तोच समुद्र होता...अथांग पण धीरगंभीर…शांतपणे मला ऐकणारा...माझ्या बाबांसारखा. मी पुढचा अर्धा तास भरभरून बोलले...भरपूर रडले...आणि त्यानंतर मला माझ्या मी शोधत असलेल्या आठवणी सापडल्या...माझ्या आणि माझ्या बाबांच्या आठवणी. त्यादिवसानंतरही मला बराच वेळ लागला या सगळ्यातून बाहेर यायला. पण मला एक हक्काची जागा सापडली जिथे मला माझ्या बाबांच्या आठवणी जगता येणार होत्या. त्यादिवसापासून समुद्र मनाच्या अधिकच जवळ आला.

आजही समुद्र किनारी गेलं की बाबांच्या आठवणी जाणवतात. अस्ताला गेलेलं सूर्यबिंब सांगतं की या जगात नश्वर असं काहीच नाही...दूर हिंदकळणाऱ्या होड्या सांगतात की time to move on. लाटांचा आवाज सांगतो…'मी आहे...मी नेहमीच असेन'. मी पाण्यात पाय ठेवून उभी राहते...लाट ओसरते आणि पायाखालून वाळु सरकते...मी पाय अधिक घट्ट रोवून उभी राहते...बाबा आजही खाली पडू देत नाहीत...

नेमेची येतो मग पावसाळा…

जगात दोनच प्रकारची माणसं असतात...एक...ज्यांना पाऊस आवडतो आणि दुसरे म्हणजे ज्यांना पाऊस नाही आवडत. पावसा बाबत indifferent माणूस आजपर्यंत कोणालाही सापडलेला नाही.

प्रत्येकाचा पाऊस वेगवेगळा असतो. लहान मुलांना तो हातावर नाचवायचा असतो. Raincoat आणि छत्री घेऊन पावसात भिजायला जायचे असते त्यांना. आता पूर्वीसारख्या कागदाच्या होड्या नसतील सोडत ते पाण्यात. पण पहिल्या पावसाची उत्सुकता आणि त्याच्या आगमनाचा आनंद अजूनही अबाधित आहे.

Adolescent वयातला पाऊस तसा थोडा फिल्मी असतो. बंधनं झुगारून देणारं वय. त्यामुळे छत्री आणि windcheater मुद्दाम घरी सोडणं आणि बरोबर असलं तरी बॅगेत ठेवणं या pre-conditions असतात पावसाळा अनुभवायच्या.

प्रेमात पडलेलं असताना पाऊस अधिक जवळचा वाटतो. पाऊस पडत असतानाचा संथ मंद प्रकाश, त्याचा बारीक आवाज आठवणींची दारं कधी उघडतात हे लक्षात येत नाही. दिवसा पडणारा पाऊस थोडा रिपरिप नाहीतर एखादी मोठी सर आणि मग शांत असा बरा वाटतो. सोबत मातीचा स्वर्गसुख देणारा सुवास. पण रात्री पडणारा पाऊस मात्र मुसळधारच असला पाहिजे. तो दिसत नाही रात्री. त्यामुळे खिडकीच्या काचेवर आदळणारा, सोबतीला ढगांचा गडगडाट आणि प्रकाशाचा वेग ध्वनीपेक्षा अधिक असतो हे अधोरेखित करणारा विजांचा कडकडाट असा 'जाणवणारा' पाऊस असला म्हणजे खरी गंमत. रात्री मध्येच जाग यावी आणि पावसाने सांगावं 'मी चालू आहे अजून...झोप गप्प'. 

पाऊस तिन्ही सांजेचा आला तर कांदा भजी आणि आलं टाकून केलेला चहा must. पण एकट्याने त्यांचा आस्वाद घेण्यात मजा नाही. त्यासाठी सोबतीला partners in crime हवेत. पण एकट्यानंच जर पाऊस अनुभवायचा असेल तर मात्र चहा ऐवजी गरमागरम वाफाळलेली कॉफी हवी. तिथे पावसाने जोर धरावा आणि इथे कॉफीचा सुगंध दरवळावा. घराबाहेर असू तर एक गरमागरम वडापाव आणि भजी पाव होऊन जावा...तळलेल्या मिरची सकट. थोडक्यात ब्रह्मानंदी टाळी लागण्यासाठी ज्याला जे रुचते त्याला ते मिळावे आणि सोबतीला मुक्तहस्ते बरसणारा पाऊस…

पावसाळ्याच्या गाण्यांची पण मजा काही औरच. ती मोठ्याने गावीत किंवा नुसती ऐकावीत आणि आजूबाजूला पाऊस पडत असल्याचा अनुभव यावा. शब्द जे एरवी बगल देऊन जातात ते पावसात तेच गाणं ऐकत असताना कुठे खोलवर जाऊन भिडावेत. एखादी गजल हळुवारपणे मनात उतरावी आणि त्यातली तबल्यावरची थाप हृदयाचा ठोका चुकवावी. व्हायोलिन च्या तारा छेडल्या की पावसाचा जोर उगाचच वाढावा आणि बासरी वाजली की पाऊस ओसरण्याची चाहूल लागावी. 

आता घर, नोकरी, जबाबदाऱ्या सांभाळता सांभाळता पावसाचा आनंद लुटणे तसे backseat वर गेलंय. घरातून काय किंवा ऑफिस मधून काय, निघताना पाऊस चालू असेल तर एकच प्रश्न डोक्यात...trains किती late आहेत? पण यावेळेचा lockdown बहुदा घरातून पाऊस अनुभवायची संधी देणार असं दिसतंय. आणि समजा जावंच लागलं ऑफिसला तरी पावसाचा आनंद लुटू नये असं कोणी म्हणत नाहीये. कधीतरी होईलच की सगळं सुरळीत. त्यावेळी एखाद्या दिवशी पाऊस पडत असताना निघायचं ऑफिस मधून...फोन आणि छत्री बॅग मध्ये टाकायची आणि वरून raincover सरकवायचं बॅगवर आणि निघायचं घराकडे यायला. मस्त भिजत भिजत. घरी येऊन गरमागरम पाण्यात आंघोळ आणि मग वाफाळलेली खिचडी. झोपायच्या आधी खिडकीत उभं राहून पाऊस बघत बघत गरमागरम कॉफी प्यायची. आणि कानावर headphone चढवून एखादी गजल ऐकत शांत पहुडायचं. सुख म्हणतात ते नेमकं हेच असावं कदाचित.

इतके पावसाळे बघितले असं म्हणत इथपर्यंत पोहोचलेल्या सगळ्यांनाच यावर्षीच्या पुन्हा नव्याने अनुभवता येणाऱ्या पावसाळ्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

-शुभदा